Sözlük

AB ürün mevzuatı sözlüğü: terimler, açık ve kaynaklı.

Bu AB ürün mevzuatı sözlüğü, AB’ye ihracat yapan üreticilerin güvenlik bilgi formları, CLP etiketleri, yapı ürünleri, ürün güvenliği ve dijital ürün pasaportu konusunda karşılaştığı terimleri açıklar. AB hukukunun resmî Türkçe metni olmadığı için her terim, resmî İngilizce terimi, dayandığı maddeyi, EUR-Lex’teki kaynağı ve son kontrol tarihini gösterir.

A

AB uygunluk beyanı: AB uygunluk beyanı (DoC, EU declaration of conformity), üreticinin ürününün geçerli AB uyumlaştırma mevzuatının gereklerini karşıladığını beyan ettiği belgedir. Makineler, elektrikli cihazlar ve oyuncaklar gibi ürünlerde CE işaretiyle birlikte gelir. İçeriğini her mevzuat kendisi belirler; makineler için (EU) 2023/1230 sayılı Tüzük Madde 21.
Aday liste: Aday liste (candidate list), REACH Ek XIV’e, yani izin listesine nihai olarak alınmaya aday olan çok yüksek önem arz eden maddelerin (SVHC) listesidir. ECHA listeyi REACH Madde 59(1)’e göre oluşturur. Listedeki bir madde tedarik zincirinde bilgi verme yükümlülükleri doğurur; AB’ye eşya ihraç edenler de bundan etkilenir.
Alt kullanıcı: Alt kullanıcı (downstream user), REACH Madde 3(13)’e göre AB’de yerleşik, üretici veya ithalatçı olmayan ve bir maddeyi tek başına veya karışım içinde endüstriyel ya da mesleki faaliyetinde kullanan gerçek veya tüzel kişidir. Karışım hazırlayan formülatörler bu gruba girer; dağıtıcılar ve tüketiciler girmez.

B

Batarya pasaportu: Batarya pasaportu (battery passport), (EU) 2023/1542 sayılı Tüzük Madde 77’ye göre 18 Şubat 2027’den itibaren hafif taşıt bataryaları, kapasitesi 2 kWh üzerindeki endüstriyel bataryalar ve elektrikli araç bataryaları için zorunlu olan elektronik kayıttır; piyasaya arz edilen veya hizmete sunulan bataryalar için geçerlidir. QR koduyla erişilir; bir kısmı herkese açıktır, bir kısmı yalnızca yetkili kişilere.

C

CE işareti: CE işareti (CE marking), üreticinin, ürününün işaretin iliştirilmesini öngören AB uyumlaştırma mevzuatının tüm geçerli gereklerine uygun olduğunu gösterdiği işarettir. Bir makamın onay damgası veya menşe işareti değildir. Yapı ürünlerinde CE işareti performans beyanına dayanır; makinelerde ve elektrikli cihazlarda AB uygunluk beyanı ona eşlik eder. Ürünü AB’ye ihraç eden Türk üretici, işareti kendi sorumluluğunda iliştirir.
CLP Tüzüğü: CLP Tüzüğü, (EC) 1272/2008 sayılı Tüzük, AB’de madde ve karışımların sınıflandırılmasını, etiketlenmesini ve ambalajlanmasını düzenler. Tehlikelerin nasıl sınıflandırılacağını ve etiketin nasıl görüneceğini belirler: piktogramlar, uyarı kelimesi, zararlılık ve önlem ifadeleri. Sınıflandırma, güvenlik bilgi formunun zorunlu olup olmadığına da karar verir.

D

Dijital etiket: Dijital etiket (digital label), CLP Madde 34a’ya göre etiket unsurlarının fiziksel etiketin yanında gönüllü olarak dijital biçimde sunulmasıdır. QR kodu gibi bir veri taşıyıcı ona yönlendirir. Yalnızca tüzüğün açıkça izin verdiği durumlarda unsurlar sadece dijital olarak verilebilir. Bu düzenlemeyi (EU) 2024/2865 sayılı Tüzük ekledi.
Dijital ürün pasaportu: Dijital ürün pasaportu (digital product passport, DPP), ESPR Madde 2(28)’e göre bir ürüne ait olan ve ilgili yetki devredilmiş işlemin öngördüğü bilgileri içeren veri kümesidir. Bir veri taşıyıcıyla, çoğunlukla QR koduyla, elektronik olarak erişilir. Yükümlülük ancak ürün grubu bazında doğar.
Dijital ürün pasaportu sicili: Dijital ürün pasaportu sicili (digital product passport registry), Komisyon’un ESPR Madde 13’e göre işlettiği dijital sicildir. En azından pasaportların benzersiz tanımlayıcılarını içerir; böylece makamlar bir ürünün pasaportunu bulabilir. Pasaport verilerinin kendisi sicilde değil, iktisadi işletmecide veya onun hizmet sağlayıcısında kalır.

E

ESPR: ESPR (Ecodesign for Sustainable Products Regulation), sürdürülebilir ürünler için ekotasarım gerekliliklerinin belirlenmesine çerçeve oluşturan (EU) 2024/1781 sayılı Tüzük’tür. Dayanıklılık, onarılabilirlik, geri dönüştürülebilirlik ve ürün bilgisi gereklilikleri için çerçeve çizer ve dijital ürün pasaportunun hukuki dayanağıdır. Somut gereklilikler ürün grubu bazında yetki devredilmiş işlemlerle gelir; AB’ye ihracat yapan üreticiler de bunlara uyar.

G

Geri çağırma duyurusu: Geri çağırma duyurusu (recall notice), GPSR Madde 36’ya göre ürün güvenliği nedeniyle yapılan bir geri çağırma hakkında tüketicilere verilen yazılı bilgidir. Duyuru, ürünün piyasaya arz edildiği üye devletin veya devletlerin dilinde olur ve başlığı o dilde İngilizce metindeki “Product safety recall” ifadesinin karşılığıdır. Duyuruda ürün, tehlike ve tüketicinin ne yapması gerektiği açıkça yer alır.
GHS: GHS, kimyasalların sınıflandırılması ve etiketlenmesi için Birleşmiş Milletler’in küresel uyumlaştırılmış sistemidir (Globally Harmonised System). Kendisi bir AB mevzuatı değildir. AB’de GHS, (EC) 1272/2008 sayılı CLP Tüzüğü aracılığıyla uygulanır; tehlike piktogramları, uyarı kelimeleri ve H ile P ifadeleri buradan gelir. Türkiye’den AB’ye ihracatta etiket, CLP’ye göre hazırlanır.
GPSR: GPSR, genel ürün güvenliğine ilişkin (EU) 2023/988 sayılı Tüzük’tür (General Product Safety Regulation). 13 Aralık 2024’ten beri gıda dışı tüketici ürünlerinin güvenliğini düzenler; AB’deki tüketicilere uzaktan satış da kapsama girer. Üreticiler, ithalatçılar, dağıtıcılar, fulfilment hizmet sağlayıcıları ve çevrim içi pazar yerleri yükümlülük taşır.
GS1 Digital Link: GS1 Digital Link, bir ürünün GTIN’ini “…/01/09012345678901” gibi bir web adresine yazan bir standarttır (ISO/IEC 18975). Mağazadaki tarayıcı GTIN’i okur, akıllı telefon ürün sayfasını açar. Yasal bir yükümlülük değildir, ama ESPR’nin ürün pasaportları için öngördüğü tanımlayıcıyla uyumludur. Tek bir kod hem kasada hem telefonda çalışır.
GTIN: GTIN (Global Trade Item Number), bir ticari ürünün dünya çapında benzersiz numarasıdır. Ambalajdaki barkodda yer alır ve uygulamada çoğu zaman EAN olarak anılır. Numaraları GS1 verir. GTIN bir AB hukuku yükümlülüğü değildir, ama bir ürünü GS1 Digital Link içinde tanımlayabilir.
Güvenlik bilgi formu: Güvenlik bilgi formu (GBF, İngilizce safety data sheet), bir madde veya karışımın tehlikelerini ve güvenli kullanım önlemlerini 16 bölümde anlatan belgedir. Tedarikçi bu formu mesleki alıcılara ilk teslimatta en geç ve ücretsiz verir. Yükümlülük REACH Madde 31’de, formun yapısı Ek II’de düzenlenir.

İ

İktisadi işletmeci: İktisadi işletmeci (economic operator), (EU) 2019/1020 sayılı Tüzük Madde 3(13)’e göre üretici, yetkili temsilci, ithalatçı, dağıtıcı, fulfilment hizmet sağlayıcısı veya ürünlerin imalatı, piyasada bulundurulması ya da hizmete sunulmasıyla ilgili yükümlülüğü olan diğer kişilerdir. GPSR bu rollere atıf yapar. Hangi rolü üstlendiğiniz, hangi yükümlülükleri taşıdığınızı belirler.

M

Makine Tüzüğü: Makine Tüzüğü, makinelere ilişkin (EU) 2023/1230 sayılı Tüzük’tür (Regulation on machinery). 2006/42/EC sayılı Direktif’in yerini alır ve 20 Ocak 2027’den itibaren uygulanır. Makinelerin tasarımını, uygunluk değerlendirmesini ve belgelerini düzenler ve kullanım kılavuzunun dijital verilmesine izin verir; kullanıcı satın alırken isterse üretici bir ay içinde ücretsiz kâğıt nüsha sağlar.
Maruziyet senaryosu: Maruziyet senaryosu (exposure scenario), REACH Madde 3(37)’ye göre işletme koşulları ve risk yönetimi önlemleri dahil, maddenin yaşam döngüsü boyunca nasıl üretildiğini veya kullanıldığını ve insan ile çevrenin maruziyetinin nasıl kontrol edildiğini anlatan koşullar dizisidir. Kimyasal güvenlik raporu hazırlamak zorunda olan aktör, ilgili maruziyet senaryolarını güvenlik bilgi formuna ek olarak koyar (Madde 31(7)).

P

PBT / vPvB: PBT kalıcı, biyobirikimli ve toksik; vPvB çok kalıcı ve çok biyobirikimli anlamına gelir. Bu maddeler çevrede güçlükle parçalanır ve canlılarda birikir. Ölçütler REACH Ek XIII’te yer alır; PBT ve vPvB maddeleri için güvenlik bilgi formu her zaman zorunludur. Piktogramı olmayan bir madde de bu nedenle form gerektirebilir.
PCN / zehir danışma merkezi: PCN bildirimi (Poison Centres Notification), tehlikeli karışımlara ilişkin bilgileri üye devletlerin atanmış kuruluşlarına iletir; böylece bir zehir danışma merkezi zehirlenme vakasında hızla bilgi verebilir. AB’deki ithalatçılar ve alt kullanıcılar CLP Madde 45 ve Ek VIII’e göre karışımın bileşimini, tehlikelerini ve UFI kodunu bildirir.
Performans beyanı: Performans beyanı (DoP, declaration of performance), üreticinin bir yapı ürününün performansını uyumlaştırılmış teknik şartnamedeki temel özellikler bakımından beyan ettiği belgedir. CE işaretinin dayanağıdır. Kurallar (EU) 305/2011 sayılı Tüzük Madde 4 ile 7 arasında yer alır; AB’ye yapı ürünü ihraç eden üretici bu belgeyi hazırlar.
Performans ve uygunluk beyanı: Performans ve uygunluk beyanı (DoPC), (EU) 2024/3110 sayılı Yapı Ürünleri Tüzüğü’ne göre üreticinin hazırladığı belgedir. Yapı ürünleri için performans beyanını ve uygunluk beyanını tek belgede birleştirir ve Ek V’teki modele göre düzenlenir. İçeriği Madde 15’te, verilme şekli Madde 16’da düzenlenir.
Piyasa gözetimi: Piyasa gözetimi (market surveillance), (EU) 2019/1020 sayılı Tüzük Madde 3(3)’e göre piyasa gözetim makamlarının, ürünlerin geçerli AB uyumlaştırma mevzuatına uymasını sağlamak için yürüttüğü faaliyetler ve aldığı önlemlerdir. Makamlar belge isteyebilir, numune alabilir ve ürünleri piyasadan çektirebilir. AB dışındaki üretici için ilk muhatap AB’deki sorumlu kişidir.
ProdSG: ProdSG (Produktsicherheitsgesetz), Almanya’nın ürün güvenliği kanunudur. Doğrudan uygulanan GPSR’nin yanında, tüzüğün üye devletlere bıraktığı konuları düzenler: talimatların ve güvenlik bilgilerinin dili (GPSR Madde 9(7)) ve yaptırımlar (Madde 44) gibi. Almanya’da tüketici ürünü satan herkes, Türkiye’den ihracat yapanlar dahil, bu kanunu dikkate alır.

R

REACH: REACH, kimyasalların kaydı, değerlendirilmesi, izni ve kısıtlanmasına ilişkin (EC) 1907/2006 sayılı AB Tüzüğü’dür. Tüm üye devletlerde doğrudan uygulanır. AB’de üretici ve ithalatçılara madde kaydı yükümlülüğü getirir ve tedarik zincirindeki bilgi akışını, örneğin güvenlik bilgi formunu düzenler. AB dışındaki üretici kayıt için tek temsilci atayabilir.

S

Safety Gate: Safety Gate, tehlikeli gıda dışı ürünler için AB’nin hızlı uyarı sistemidir (Safety Gate Rapid Alert System); eski adı RAPEX’tir. Ulusal makamlar tehlikeli ürünlere karşı alınan düzeltici önlemleri buraya bildirir, Komisyon uyarıları herkese açık Safety Gate Portal’da yayımlar. Dayanağı GPSR Madde 25’tir.
Sorumlu kişi (GPSR Madde 16): Sorumlu kişi (responsible person), GPSR Madde 16’ya göre bir ürün için (EU) 2019/1020 sayılı Tüzük Madde 4(3)’teki görevleri yerine getiren, AB’de yerleşik iktisadi işletmecidir. Böyle bir sorumlu kişi olmadan ürün AB pazarına arz edilemez. AB dışındaki bir üretici için bu kişi AB’deki ithalatçı, yetkili temsilci veya fulfilment hizmet sağlayıcısıdır.
Sürüm arşivi: Sürüm arşivi, bir belgenin her sürümünü değiştirmeden ve geçerli olduğu dönemle birlikte saklar. Güvenlik bilgi formları için ihtiyaç REACH Madde 36’dan doğar: tüm bilgiler, madde veya karışımın son üretim, ithalat, tedarik veya kullanımından sonra en az on yıl saklanır. Yerine yenisi gelen eski sürümler de buna dahildir.

T

Teknik bilgi formu: Teknik bilgi formu (TDS), bir ürünün özelliklerini, kullanım alanlarını, uygulamasını ve depolanmasını anlatan belgedir. Hiçbir AB mevzuatı onu genel olarak zorunlu tutmaz. Bu nedenle REACH Madde 31’deki güvenlik bilgi formunun ve yapı ürünleri için performans beyanının yerini tutmaz. Uygulayıcılar ve satıcılar yine de genellikle bu formu ister.
Teslim kanıtı: Teslim kanıtı, her alıcı için hangi belgenin hangi sürümde ne zaman gönderildiğini ve mümkünse ne zaman açıldığını veya indirildiğini kaydeder. REACH belirli bir kanıt öngörmez, ama Madde 31(8) güvenlik bilgi formunun fiilen verilmesini ister. Teslim kanıtı bunu yaptığınızı gösterir ve yeni sürümlerin dağıtımını kolaylaştırır.

U

UFI: UFI (unique formula identifier, benzersiz formül tanımlayıcısı), tehlikeli bir karışımı CLP Ek VIII’e göre yapılan bildirime bağlayan 16 karakterlik alfanümerik koddur. Genellikle etikette “UFI:” ifadesinden sonra yer alır. Acil bir durumda zehir danışma merkezleri bu kodla karışımın bileşimini hızla bulur. Kodu, bildirimi yapan şirket ECHA’nın sunduğu elektronik araçla oluşturur (Ek VIII Kısım 5.1).
Uyumlaştırılmış teknik şartname: Uyumlaştırılmış teknik şartname (harmonised technical specifications), bir yapı ürünü ailesi için üreticinin hangi temel özellikleri beyan edeceğini ve bunların hangi yöntemlerle değerlendirileceğini belirler. (EU) 305/2011 sayılı Tüzük’e göre bunlar uyumlaştırılmış standartlar (hEN) ve Avrupa değerlendirme belgeleridir (EAD); (EU) 2024/3110 Madde 3(42) terimi yeniden tanımlar.

Y

Yapı Ürünleri Tüzüğü: Yapı Ürünleri Tüzüğü (Construction Products Regulation, CPR), yapı ürünlerinin pazarlanmasına ilişkin uyumlaştırılmış kuralları belirleyen (EU) 2024/3110 sayılı Tüzük’tür. 7 Ocak 2025’te yürürlüğe girdi, 8 Ocak 2026’dan beri uygulanıyor ve (EU) 305/2011 sayılı Tüzük’ün yerini ürün ailesi bazında adım adım alıyor.
Yetkin kişi (GBF): Yetkin kişi (competent person), REACH Ek II’ye (Bölüm 0.2.3) göre güvenlik bilgi formunu hazırlayan ve bunu yaparken kullanıcıların özel ihtiyaçlarını ve bilgisini dikkate alan kişidir. Tedarikçi bu kişinin uygun eğitimi ve tazeleme eğitimini almasını sağlar; tüzük belirli bir meslek unvanı öngörmez.